Przez stulecia miasto to znajdowało się pod panowaniem różnych państw, od Królestwa Polskiego i Księstwa Śląskiego, aż po Królestwo Czeskie i zjednoczone Niemcy. Jednakże to nie średniowieczne tradycje prawne, lecz dramatyczne wydarzenia z końca lat osiemdziesiątych XX wieku ożywiły jego wielką historię i przyniosły mu światową sławę.

Akt I: Odkrycie i rozgrabienie

Historia tego bezcennego skarbu, który dziś szacowany jest na dziesiątki milionów dolarów, rozpoczęła się w czerwcu 1985 roku. Podczas prac budowlanych na Starym Mieście, przy ulicy Daszyńskiego 16, natrafiono na pierwszy, duży depozyt monet z pierwszej połowy XIV wieku. O kulisach pierwszych odkryć i ich konsekwencjach pisaliśmy w materiale „Skarb Średzki. Trzydzieści lat pierwszych odkryć” .

Choć znalazcy rozgrabili znaczną część zawartości glinianego garnka, udało się odzyskać 3771 srebrnych monet. Trzy lata później, 24 maja 1988 roku, podczas rozbiórki sąsiedniego, zniszczonego budynku nr 14, koparka odkryła w fundamentach kolejną, o wiele cenniejszą skrytkę.

Gruz, zawierający górną część glinianego naczynia wraz z klejnotami, został składowany na terenie dawnego Miejskiego Ośrodka Sportu i Rekreacji. Przez kilkanaście dni mieszkańcy Środy Śląskiej taplali się w ziemi i gruzie w poszukiwaniu złota i srebra. To miejsce przeszło do historii jako symbol chaosu i zaniedbań, a dramatyzm tych wydarzeń do dziś budzi emocje.

Dopiero po interwencji służb konserwatorskich i archeologicznych rozpoczęto akcję ratowania zabytków. Ostatecznie odzyskano blisko 7800 monet, w tym 39 złotych florenów i około 3900 srebrnych groszy praskich.

Akt II: Klejnoty Luksemburgów i ślady Sycylii

Najcenniejszą częścią Skarbu Średzkiego są klejnoty monarsze, uznawane za najstarsze zachowane w Polsce i krajach ościennych. Wśród nich znajduje się słynna złota korona kobieca – jeden z zaledwie kilkunastu zachowanych wczesnych przykładów gotyckich koron w Europie.

Badacze wiążą jej pochodzenie z kręgiem kulturowym południowych Włoch i Sycylii. Droga klejnotów na Śląsk prowadziła przez dynastię Luksemburgów, a ich właścicielką mogła być Blanka de Valois – pierwsza żona Karola IV. O powrotach Skarbu Średzkiego do rodzinnego miasta i jego ekspozycjach pisaliśmy w artykule „Skarb Średzki znów w Środzie Śląskiej” .

Akt III: Królewski zastaw i Czarna Śmierć

Ostatnim prywatnym właścicielem skarbu był najprawdopodobniej bogaty żydowski bankier Muscho ze Środy Śląskiej. Dokumenty historyczne potwierdzają, że w 1348 roku Karol IV zastawił u niego królewskie klejnoty w zamian za znaczną pożyczkę.

Czas ukrycia skarbu zbiegł się z tragicznym okresem pierwszej fali dżumy – Czarnej Śmierci. Pogromy ludności żydowskiej, które wówczas przetoczyły się przez Europę, najpewniej sprawiły, że Muscho nigdy nie wrócił po ukryte precjoza. Skarb pozostał zapomniany przez ponad 600 lat.

Dziś Skarb Średzki jest jednym z najważniejszych symboli lokalnej tożsamości i inspiracją dla wydarzeń kulturalnych oraz sportowych, takich jak HMT VII Biegu o Skarb Średzki oraz międzynarodowy turniej Złota Korona Średzka o Puchar Burmistrza Środy Śląskiej, które nawiązują do niezwykłej historii miasta.

Nie jest to jednak jedyny sekret ukryty w ziemi średzkiej. Więcej o innych odkryciach i legendach przeczytasz w artykule „Jakie jeszcze skarby skrywa Środa Śląska” .

Choć znaczna część Skarbu Średzkiego została odzyskana i dziś można ją podziwiać w muzeach, wciąż krążą opowieści o zaginionych elementach królewskiego depozytu. Być może tajemnica Środy Śląskiej nie została jeszcze do końca odkryta.

Obejrzyj eksponaty Skarbu Średzkiego w formacie wideo 

oraz na zdjęciach https://muzeumcyfrowe.mnwr.pl/kolekcja/skarb-sredzki

Pamiętaj jednak, wideo czy zdjęcia nie zastąpią tego wrażenia, gdy zobaczysz go na żywo. Sprawdź aktualnie wystawy w Muzeum Regionalnym w Środzie Śląskiej oraz Muzeum Narodowego we Wrocławiu.

W opracowaniu wykorzystano następujące materiały: „Klejnoty monarsze – Państwowe Muzeum Archeologiczne”, dostęp: 13.01.2026, https://pma.pl; Michał Gradowski, Skarb ze Środy Śląskiej: kalendarium odkryć i badań, Bazhum, dostęp: 13.01.2026, https://bazhum.muzhp.pl; „Skarb Średzki a Blanka de Valois”, Muzeum Narodowe we Wrocławiu, dostęp: 13.01.2026, https://mnwr.pl; „Skarb Średzki”, Muzeum Regionalne w Środzie Śląskiej, dostęp: 13.01.2026, https://powiat-sredzki.pl/mr/; „Skarb Średzki. Legendy i mity”, Muzeum Narodowe we Wrocławiu, dostęp: 13.01.2026, https://mnwr.pl; „Skarb średzki – bezcenne klejnoty, które znaleziono na śmietniku. Teraz obejrzysz je we Wrocławiu”, dostęp: 13.01.2026, https://wroclaw.wyborcza.pl; „Skarb średzki – jak doszło do jednego z najcenniejszych odkryć XX wieku?”, dostęp: 13.01.2026, https://historia.wprost.pl; „Wydarzenia rozgrywające się na Śląsku w okresie wojen husyckich wielokrotnie”, dostęp: 13.01.2026, https://dzieje.pl; „Środa Śląska – Wikipedia”, dostęp: 13.01.2026, https://pl.wikipedia.org/wiki/Środa_Śląska.