sobota 23.09.2023

Imieniny: Bogusława Tekli

// reklama@roland-gazeta.pl // + 48 500 027 343 //

    Dział: Historia czwartek, 20 lipiec 2023 11:05


Kasztelanowie, burgrabiowie i właściciele lenna zamkowego w Środzie

Skomentuj



Po średzkim zamku, niegdyś dumnie wznoszącym się w północno-zachodnim narożniku Starego Miasta zostały nikłe ślady. Jeszcze w 1759 r. przeprowadzono remont dachu, by już w 1803 r. przystąpić do rozbiórki ostatniej wieży. Dziś na terenie należącym do Sądu Rejonowego są widoczne jedynie zarośla pokrywające fundamenty. W czwartej odsłonie naszych historycznych wędrówek po średniowiecznej ziemi średzkiej zapraszam do zapoznania się z kilkoma informacjami o zamku i o ludziach, którzy w nim niegdyś mieszkali, oraz nim zarządzali. Będzie to zatem opowieść o kasztelanach, burgrabiach i najdawniejszych właścicielach lenna zamkowego. Dowiemy się kim byli, skąd pochodzili, oraz jakie były ich uprawnienia względem księcia, króla i mieszkańców Środy.


Fotografia pozostałości zamku w Środzie Śląskiej. Na zdjęciu autor tekstu dr Sebastian Wojdyła Fotografia pozostałości zamku w Środzie Śląskiej. Na zdjęciu autor tekstu dr Sebastian Wojdyła


Sam zamek powstał krótko przed 1266 r. Pełnił on wówczas rolę nie tyle niezdobytej warowni czy książęcej rezydencji, co raczej siedziby zarządcy – kasztelana i ośrodek dóbr książęcych. Ustanowiona w drugiej połowie XIII wieku kasztelania średzka była książęcą jednostka administracyjną, a na jej czele stał kasztelan pochodzący z nominacji księcia wrocławskiego. Do jego uprawnień należało reprezentowanie i goszczenie odwiedzającego ten teren księcia, ściąganie danin, sądownictwo, oraz obrona grodu i okolicy. Pierwszym rycerzem, który był źródłowo poświadczony jako kasztelan w Środzie, był możny Michał z możnowładczego rodu Jeleni (1269 r.). Ojcem Michała był kasztelan głogowski Miron, a bratem palatyn legnicki Iko (Henryk). Michał sprawował szereg ważnych dla władców urzędów. Obok kasztelanii średzkiej do najważniejszych należały m. in. palacja wrocławska (1261–1266 r.), kasztelania w Niemczy (1279 r.) i we Wrocławiu (1281–1287 r.). Jego następcą był rycerz Stefan świadczący z tytułem kasztelana Środy 9 X 1277 r. w Bolkowie i 20 XII 1277 r. w Rokitnicy. Prawdopodobnie tak jak jego poprzednik, również Stefan należał do słowiańskiego rycerstwa. Nie jest znana jego przynależność rodowa, jednak jego związki z księciem śląskim Bolesławem II Rogatką, oraz imię, mogą wskazywać na przynależność do rodziny możnowładczej z Wierzbnej pod Świdnicą, które to dobra należały do domeny księcia Rogatki.

W latach 80-tych dystrykt średzki należał do księstwa legnickiego, którym po śmierci księcia Bolesława II władał jego syn – książę Henryk V Gruby. W dniu 23 VI 1286 r. był odnotowany kolejny średzki kasztelan – Frisco von Löben; przedstawiciel rodziny rycerskiej przybyłej na Śląsk z krajów kultury niemieckiej. O rodzinie von Löben pisałem w poprzednim odcinku serii „Nie takie ciemne wieki średnie”. Rycerz ten zmarł po roku 1301, a w końcu życia przebywał głównie w otoczeniu książąt głogowskich. Jego następcą już 22 IV 1289 r. był kolejny przybysz z krajów niemieckich i zarazem rycerz związany z legnicka linią Piastów – Reinhard Schaff. Był on przodkiem potężnej dolnośląskiej rodziny Schaffgotschów. W średniowieczu posiadali oni dobra w Miśni i na Łużycach, jednak już w 1263 r. Reinhard przebywał w otoczeniu książąt głogowskich. Burgrabią średzkiego zamku został z ramienia księcia Henryka V Grubego w 1289 r., jednak już w 1292 r. był poświadczony jako kasztelan zamku Radosno na czeskim pograniczu. Tak doświadczony i oddany rycerz był bardziej potrzebny do zarządzania i obrony przed rosnącymi wówczas w siłę Czechami.

Pod koniec XIII wieku zaistniała w źródłach nieścisła tytulatura zarządców średzkiego zamku i okręgu grodowego. Reinhard Schoff był poświadczony już jako burgrabia, lecz jego następca – Dytryk von Romberg został określony 25 VIII 1290 r. jeszcze kasztelanem. Zatem określenia te w końcu XIII wieku stosowano zamiennie. Obaj rycerze służyli księciu legnickiemu Henrykowi V, który w latach 1290–1296 władał także księstwem wrocławskim. Zmianie ulegała wówczas rola włodarza średzkiego. Burgrabia, tak jak kasztelan, nadal zarządzał zamkiem, lecz w końcu XIII wieku było to już raczej nadanie władcy dla zaufanych rycerzy. Sądownictwo burgrabiego zostało ograniczone do służby zamkowej i dóbr lennych. Pomimo ograniczenia roli w stosunku do uprawnień dawnych kasztelanów, otrzymanie od księcia burgrabstwa powodowało podniesienie prestiżu obdarowanego rycerza, co wydatnie wpływało na poprawę jego statusu ekonomicznego. Widać to wyraźnie w pierwszej połowie XIV wieku, gdy w 1335 r., po śmierci ostatniego Piasta Wrocławskiego – Henryka Dobrego, dystrykt średzki wraz z księstwem wrocławskim wszedł w skład Królestwa Czeskiego. Burgrabiami średzkiego zamku byli wówczas (od 1327 r.) bracia Tyczko i Jenchin von Reideburg, którzy od ostatniego księcia wrocławskiego otrzymali dobra w Kobylnikach i dochody z tamtejszych podatków, zaś w 1337 r. Jenchin i jego syn Jan Krieg von Reideburg dostali od króla Jana Luksemburskiego burgrabstwo w dziedzictwo w obrębie rodziny, oraz potwierdzenie praw do przynależnych do tego urzędu sądownictwa i targu solnego w Środzie.

W ciągu XIV wieku burgrabiowie byli już rzeczywistymi właścicielami lenna zamkowego w Środzie. Ich uprawnienia zostały znacznie ograniczone w stosunku do uprawnień ich poprzedników. Pierwotny zarząd nad kasztelanią, odpowiadającą ziemi średzkiej, został ograniczony do dochodów czerpanych z handlu i sądownictwa, zaś pod względem terytorialnym podlegały im już tylko dobra zamkowe w Kobylnikach, oraz takież działy w Bielanach, a później też w Jaśkowicach i Szczepanowie. Reideburgowie byli już tylko lennikami czeskich władców ze średzkiego zamku. Ograniczenie ich urzędowych kompetencji, a także upadek znaczenia burgrabiów miały związek także z przynależnością państwową czeskiej już wówczas Środy, oraz co za tym idzie peryferyjnością tego ośrodka miejskiego, czyli znacznym oddaleniem tutejszego zamku i miasta od nowej stolicy – Pragi. To za panowania Luksemburgów, z ramienia których nadzór nad śląską prowincją sprawowali wrocławscy starostowie, wzrosło znaczenie mieszczan. Gdy w 1392 r. burgrabia Heinrich Renker zawierał układ ze średzkimi mieszczanami, dokument został obwarowany szeregiem ograniczeń praw burgrabiego i jego rodziny, zarówno natury ekonomicznej, jak i w zakresie bezpieczeństwa, gdy ustalono, że ani Renker, ani jego następcy nie będą mogli odtąd czynić zmian w architekturze obwarowań miejskich. Przykład ten udowadnia wzrost świadomości miejskich elit, których przedstawiciele zdawali się rozumieć, że zwarte, solidne mury miejskie stanowią najlepszą obronę w niepewnych czasach.

Dawni kasztelanowie wywodzący się z możnych miejscowych rodów zostali zastąpieni przez zależnych od Piastów i Luksemburgów wiernych im przybyszów z zachodu. Sformalizowanie tego układu nastąpiło wraz z nadaniem średzkiego zamku w lenno, zaś w XV wieku, obok przedstawicieli zamożnego, śląskiego rycerstwa (m. in. Heinrich von Sedlitz z Łażan 1412–1416 r., czy Georg von Reibnitz w 1440–1444 r.), wśród właścicieli lenna zamkowego odnajdujemy mieszczanina wrocławskiego Hansa von Sachs (1416 r.), czy pochodzącego z patrycjatu Złotoryi Johanna Foita (1435 r.). Lenno zamkowe przetrwało do końca XVI wieku. Od roku 1573 należało ono do właścicieli średzkiego wójtostwa braci Antoniego i Dytryka von Mühlheim. Ostatnim lennikiem był od 1590 r. Hans von Mühlheim, (zmarły w 1609 r.), a w 1612 r. ostatecznie zamek i dawne uprawnienia burgrabiów wykupiła od jego potomków rada miasta Wrocławia. Jednak było to już tylko formalne przypieczętowanie istniejącego od wieków układu. W rzeczywistości najwyższy patrycjat Wrocławia sprawował kontrolę nad burgrabstwem już od drugiej połowy XIV wieku, gdy rada tego miasta przejęła nadzorcze uprawnienia starostów księstwa wrocławskiego ustanowionych w 1335 r. przez czeskich Luksemburgów.

Obecnie średzki zamek, pamiątka minionej chwały książęcej i rycerskiej, to głównie zarośnięte kamienne fundamenty i zabagniona fosa. A przecież budynek ten gościł książąt z rodu Piastów, starostów królów czeskich, kasztelanów, burgrabiów i w końcu czasowych i dziedzicznych lenników ze średzkich dóbr zamkowych. Aktualnie coraz popularniejsze w Polsce jest odbudowywanie zamków, choćby z samych fundamentów, czego dowodem są liczne w ostatnim czasie w Polsce rekonstrukcje warowni, np. w Bobolicach, Mirowie, Rabsztynie, Tykocinie czy Wytrzyszczce. Być może także średzki zamek doczeka się odbudowy i stanie się wielką atrakcją turystyczną regionu, porównywalną ze „Skarbem średzkim”.

bez tytulu

Pieczęć z wizerunkiem jelenia, należąca do Michała, pierwszego kasztelana Środy, pochodzi z książki: Franciszek Piekosiński, Heraldyka polska wieków średnich, Kraków 1899. Średniowieczne i wczesno- nowożytne wizerunki herbów wybranych spośród najważniejszych kasztelanów, burgrabiów i właścicieli lenna zamkowego w Środzie pochodzą z herbarza: Konrad Blažek, Der abgestorbene Adel der Provinz Schlesien, Nürnberg 1887-1894. Są to kolejno herby rodzin: von Löben – popiersie murzynki na błękitnym tle ponad biało-czerwoną szachownicą, Schaff – czerwono-białe pionowe pasy, von Reideburg – biało-błękitna szachownica i von Mühlheim z czarnym, śląskim orłem na złotym tle, oraz białymi kołami młyńskimi na czerwonym tle. Najważniejszą pracą dotyczącą historii Środy pozostaje artykuł prof. Rościsława Żerelika, Uwagi nad dziejami Środy Śląskiej w średniowieczu, [w:] red. Ryszard Gładkiewicz, Studia z dziejów Środy Śląskiej, regionu i prawa średzkiego, Wrocław 1990. Podstawowe informacje o średzkim zamku i najdawniejszych dziejach miasta przedstawił też Mateusz Goliński, Środa Śląska w średniowieczu, [w:], red. Rościsław Żerelik, Środa Śląska dzieje miasta wina i skarbów, Wrocław 2006. O najdawniejszych kasztelanach, burgrabiach i lennikach zamku w Środzie – także pominiętych w naszym krótkim szkicu (głównie z XV i XVI wieku), ale przede wszystkim o dziejach zamku pisał Zbigniew Aleksy. W swojej pracy z 2011 r. Historia zamku w Środzie Śląskiej, autor ten przytoczył wybrane informacje i ciekawostki o zarządcach zamku, ale też przedstawia dzieje samej budowli w oparciu o wyszczególnione w bibliografii dawne prace niemieckich badaczy. Z kolei o najdawniejszych, słowiańskich kasztelanach Środy – Michale i Stefanie, oraz o ich rodzinach, będzie można przeczytać w przygotowanej do druku publikacji autora niniejszego artykułu. Fotografia pozostałości zamku w Środzie Śląskiej pochodzi ze zbiorów autora.

Dr Sebastian Wojdyła




   


Wczytywanie komentarza... Komentarz zostanie odświeżony po 00:00.
Zaloguj się aby dodać komentarz.
pozostały limit znaków.
Zaloguj się za pomocą ( Zarejestruj się? )

Sentymentalna podroż po PRL. Sklepowa na dzień dobry przyitala Cię  uprzejmym słowem.  Czego ... pan sobie ...
Świetna zabawa. Pani STAROŚCINA to chyba lustra nie ma w domu. 
Świetna zabawa. Pani STAROŚCINA to chyba lustra nie ma w domu. 

Lokalne ogłoszenia drobne

05.09.2023 19:48 wrote:

Sprzedam dom w Wilczkowie gm. Malczyce, pow. 77,40 m2, trzy pokoje, cena 139000 zł, tel. 693623821…

05.09.2023 19:21 wrote:

Sprzedam mieszkanie składające się z 4 pokoi, kuchni, łazienki, otwartego salonu. Lokal o powierzchni 109 m2, cena 350 000 zł do negocjacji…

23.08.2023 18:01 wrote:

Kupię - > ANTYKI < - SPRZĄTANIE - LIKWIDACJA MIESZKANIA / DOMU / KOLEKCJI -?- Kupuję Antyki - Płacę Gotówką ! Interesują mnie…

20.08.2023 07:03 wrote:

Muzeum Regionalne Środa Śląska            wymagania: Pracownik ochrony-wpis na listę kwalifikowanego pracownika ochrony legitymacja osob…

handlo trans

handlo

cid 18a73e82c4a69b8beb36

Nie przegap tych artykułów.